Χριστίνα Πασαλή, Νοσηλεύτρια – Μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Καρδιοαναπνευστικής Αναζωογόνησης (ΕΕΚΑΑ)

“Επειδή κάποιος δεν έχει όραση, δεν σημαίνει ότι δεν έχει όραμα.”

Το πρώτο σεμινάριο Βασικής Υποστήριξης της Ζωής (Basic Life Support)  σε συνανθρώπους μας με προβλήματα όρασης πραγματοποιήθηκε  από την EEKAA, για πρώτη φορά παγκοσμίως, και πιστοποιήθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Αναζωογόνησης.

Η Χριστίνα Πασαλή, ένας βαθύτατα ευαισθητοποιημένος συνάνθρωπός μας, έκανε την επιθυμία των παιδιών πραγματικότητα, χαρίζοντας σ’ εκείνα το αυτονόητο για δίκαιη και ίση πρόσβαση στην εκπαίδευση και σε μας συγκίνηση από το αυτονόητο.

Η Χριστίνα μας μίλησε για την εμπειρία της ως υπεύθυνη του σεμιναρίου από την εκπαίδευση στο Κέντρο Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών (ΚΕΑΤ), που, πραγματικά, αξίζει να διαβάσετε.

Τα παιδιά με προβλήματα όρασης (ολική / μερική τύφλωση ή μειωμένη όραση) μπορούν να εκπαιδευτούν σε όλους τους τομείς; Γιατί ακόμη και σήμερα αντιμετωπίζονται με καχυποψία; Τι πιστεύεις ότι πρέπει να αλλάξει για να μπορούν να ζήσουν αρμονικά σε ένα όχι και τόσο φιλόξενο περιβάλλον;

Το παιδί με προβλήματα όρασης είναι παιδί σαν όλα τ’ άλλα. Οι σκοποί της εκπαίδευσης των τυφλών ή με μειωμένη όραση (αμβλυώπων) παιδιών ταυτίζονται με τους σκοπούς των βλεπόντων. Μόνο τα διδακτικά μέσα και οι μέθοδοι διδασκαλίας θα έπρεπε να αλλάζουν. Ο μαθητής που δεν βλέπει μπορεί κάλλιστα, χρησιμοποιώντας τις υπόλοιπες αισθήσεις του και με την κατάλληλη βοήθεια, να αποκτήσει τις απαραίτητες γνώσεις και να αναπτύξει τις ικανότητες και την προσωπικότητά του, όπως και οι βλέποντες συμμαθητές του.

Δεν υπάρχει μια βέλτιστη λύση για τον καθένα, αλλά η επίγνωση της μοναδικότητας κάθε μαθητή κι η δυνατότητα συμπερίληψης των αναγκών του μέσα από τη δημιουργία μαθησιακών ευκαιριών που ταιριάζουν στον καθένα, καθώς κι η μεγιστοποίηση της ικανότητάς τους μπορεί να προοδεύσει. Ιδανικό θα ήταν να προσαρμόζαμε την εκπαιδευτική διαδικασία στον μαθητή και όχι το αντίστροφο.

Ένας ειδικός δάσκαλος στήριξης θα μπορούσε να βοηθήσει τον μαθητή με προβλήματα όρασης, προσαρμόζοντας τις μεθόδους διδασκαλίας και τα εποπτικά του μέσα. Εκπαιδευτικοί ειδικοτήτων, ιδανικά, θα μπορούσαν να διδάξουν τα ειδικά μαθήματα που είναι απαραίτητα στην εκπαίδευση των τυφλών, όπως προσανατολισμός- κινητικότητα, εργασιοθεραπεία ή δεξιότητες καθημερινής διαβίωσης. Η εξασφάλιση των κατάλληλων βιβλίων (γραμμένα με την ανάγλυφη γραφή Braille, αν πρόκειται για τυφλό ή με μεγεθυμένα γράμματα, αν ο μαθητής έχει μερική όραση) και η εξασφάλιση της αναγκαίας υλικοτεχνικής υποδομής (κατάλληλη αίθουσα, τα απαραίτητα διδακτικά μέσα, όπως μηχανές γραφής Braille, ανάγλυφα εποπτικά μέσα, μεγεθυντικοί φακοί, λάμπες) θα μπορούσαν να συμβάλουν ουσιαστικά στη βελτίωση της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Όλα τα παραπάνω (ειδικοί παιδαγωγοί, ειδικά βιβλία και υλικοτεχνική υποδομή) σπάνια παρέχονται από τα δημόσια σχολεία. Το Κέντρο Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών (ΚΕΑΤ) προσφέρει φροντιστηριακή εκπαίδευση, ώστε τα παιδιά με προβλήματα όρασης να μπορούν να ακολουθούν τον ρυθμό των σχολείων στα οποία φοιτούν. Επίσης, στο ΚΕΑΤ παρέχεται η δυνατότητα αθλητισμού, ψυχολογικής υποστήριξης και κυρίως τμήμα κινητικότητας- προσανατολισμού και δεξιοτήτων καθημερινής διαβίωσης, ζωτικής σημασίας για την αποτελεσματική ένταξη των οπτικά μειονεκτούντων ατόμων. Τα παιδιά αυτά, μετά το σχολείο, μεταβαίνουν στις εγκαταστάσεις του ΚΕΑΤ για υποστηρικτική διδασκαλία και καταλήγουν να επιστρέφουν το βράδυ στο σπίτι τους, γεγονός που από μόνο του αποτελεί άνιση μεταχείριση μεταξύ των συνομηλίκων τους.

Επειδή κάποιος δεν έχει όραση, δεν σημαίνει ότι δεν έχει όραμα. Το αυτονόητο που θα έπρεπε να προσφέρει μια σύγχρονη κοινωνία είναι ένα ανοιχτό σχολείο για όλα τα παιδιά χωρίς ανισότητες και αποκλεισμούς, με έμφαση στην άρση των φραγμών στη μάθηση και τη συμμετοχή των τυφλών μαθητών. Ο σεβασμός της διαφορετικότητας πρέπει να αποτελεί παιδαγωγικό αίτημα και πράξη στην εκπαίδευση.

Ποιες οι δυσκολίες, προκλήσεις που αντιμετωπίσατε, αν υπήρξαν, φυσικά; Υπήρξε διαφοροποίηση του αλγόριθμου Βασικής Υποστήριξης της ζωής, κυρίως ως προς την αντιληπτικότητα;

Ας ξεκινήσουμε από το χώρο που θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί το σεμινάριο. Επειδή οι μετακινήσεις μπορεί να δημιουργήσουν άγχος στα άτομα με προβλήματα όρασης, καθώς απομακρύνονται από το οικείο περιβάλλον και κινούνται προς το άγνωστο, αποφασίσαμε το σεμινάριο να διεξαχθεί στη σχολή τους(ΚΕΑΤ), όπου θα μπορούσαν να κινούνται αποτελεσματικά, με ασφάλεια κι ανεξαρτησία στον μέγιστο δυνατό βαθμό στις αίθουσες εκπαίδευσης.

Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν η ετερογένεια της ομάδας, ως προς το βαθμό της απώλειας όρασης, το εύρος του οπτικού πεδίου και την ύπαρξη ή μη πρώιμων οπτικών εμπειριών. Αυτή η ετερογένεια παρουσίασε και τις μεγαλύτερες δυσκολίες ως προς την επιλογή των κατάλληλων εκπαιδευτικών τεχνικών. Κληθήκαμε να εκπαιδεύσουμε 18 μαθητές, εκ των οποίων ήταν οι 7 τυφλοί, 3 μερικά τυφλοί και 8 μαθητές με χαμηλή όραση. Για τη θεωρητική κατάρτιση, η διαδραστική διάλεξη αποτέλεσε την καλύτερη επιλογή για τους μαθητές με ολική τύφλωση, καθώς ο ομιλητής οπτικοποίησε όλες τις παρεχόμενες πληροφορίες. Παράλληλα με τη διάλεξη, ένας άλλος εκπαιδευτής έκανε επίδειξη της δεξιότητας για τους μαθητές με χαμηλή όραση ή μερική τύφλωση. Η εκπαίδευση της δεξιότητας πραγματοποιήθηκε με τη χρήση προπλασμάτων και στηριζόμενη εξ ολοκλήρου στην ενεργό ενθάρρυνση της απτικής εξερεύνησης και σε λεκτικές περιγραφές, διότι εικόνα για τους τυφλούς είναι ο ήχος, η αφή, η μυρωδιά και η φαντασία.

Απαραίτητη κρίθηκε η διαφοροποίηση του αλγορίθμου αντιμετώπισης ενός θύματος καρδιακής ανακοπής, διότι ο αλγόριθμος απαιτούσε οπτική οξύτητα. Έτσι, αναγκαστικά, αντικαταστάθηκε από ακουστική, απτική και οσφρητική αντίληψη. Παραδείγματος χάρη, ο έλεγχος «ασφάλειας της σκηνής», που στηρίζεται στην όραση, τροποποιήθηκε και ο τυφλός μαθητής, πριν πλησιάσει το θύμα που έχει καταρρεύσει, όφειλε να ελέγξει για τυχόν θορύβους (σπασμένων γυαλιών, διερχόμενων αυτοκινήτων) ή οσμή καπνού και να μην πλησιάσει.

Για να πραγματοποιηθεί εξατομικευμένη και προσωποποιημένη διδασκαλία, χρειάστηκε μεγαλύτερος αριθμός εκπαιδευτών από ό,τι συνήθως, για να πετύχουμε μικρότερη αναλογία εκπαιδευτών/εκπαιδευόμενων. Η προθυμία, όμως, από την πλευρά των εκπαιδευτών ήταν εντυπωσιακή, με αποτέλεσμα κι αυτή η δυσκολία να ξεπεραστεί εύκολα. Το σεμινάριο ακολούθησε τις αρχές διδασκαλίας των οπτικά μειονεκτούντων ατόμων: Χρήση πλούσιου υλικού, όπως προπλάσματα, ενοποίηση της γνώσης, ενεργοποιώντας συγχρόνως αφή και ακοή, διαδραστική διδασκαλία, ακουστική παρακολούθηση.

Χάρη στους έμπειρους εκπαιδευτές της Ελληνικής Εταιρείας Καρδιοαναπνευστικής Αναζωογόνησης (Κοροβέση Δέσποινα, Ντουμάνη Ιωσήφ, Παπαλεξοπούλου Κωνσταντίνα, Πατσάκη Αναστασία και Τζώρτζη Κωνσταντίνο), το σεμινάριο στέφτηκε με επιτυχία.

Ποια ήταν τα συναισθήματα όλων των εκπαιδευτών;

Κατά την προετοιμασία του σεμιναρίου, νιώσαμε κάποιες φορές λύπη που δεν μπορούσαμε να προσδιορίσουμε ακριβώς την πηγή της και άγχος, με κυρίαρχο συναίσθημα το άγχος, ειδικά για τους εκπαιδευτές που δεν είχαμε εκπαιδεύσει ξανά παιδιά με προβλήματα όρασης. Τα δυσμενή αυτά συναισθήματα χάθηκαν αμέσως με το που γνωρίσαμε τα παιδιά.

Εντυπωσιαστήκαμε από τον έκδηλο δυναμισμό τους και την έντονη προσπάθεια που έκαναν για να καταφέρουν πράγματα, που σε άλλους ανθρώπους θεωρούνταν αυτονόητα, όπως η αυτοεξυπηρέτηση, η μετακίνηση, η ανεξαρτησία. Μας κατέκλυσαν έντονα συναισθήματα, βαθιά συγκίνηση, απέραντος σεβασμός και θαυμασμός για τη δύναμη που επεδείκνυαν, μία Δύναμη Ψυχής… Αυτές τις δύο λέξεις θα μπορούσε κάποιος να σκεφτεί, γνωρίζοντας αυτά τα παιδιά με τις «ιδιαίτερες» εκπαιδευτικές ανάγκες. Άνθρωποι με πολύ έντονο το συναίσθημα της επιβίωσης, θετικοί και αισιόδοξοι, «πυγμαλίωνες» της ίδιας τους της ζωής.

Ανασηκώσαμε τα μανίκια, έχοντας μια δύσκολη δουλειά να εκπληρώσουμε, και δεν επιτρέψαμε στα συναισθήματα που μας κατέκλυσαν να εμποδίσουν την απόδοσή μας σε αυτό το δύσκολο εκπαιδευτικά εγχείρημα.

Τι θα απαντούσες σε εκείνους τους κακοθελητές (που θα υπάρξουν σίγουρα) και που θα μιλήσουν αρνητικά για την προσπάθειά σας για την πρόσβαση στην εκπαίδευση που πρέπει να είναι αυτονόητη για όλους τους ανθρώπους;

Στην Ελλάδα του 2015 κυριαρχεί η προκατάληψη και ο φόβος για το διαφορετικό. Μετά λύπης μου, καθημερινά, διαπιστώνω ότι η σύγχρονη κοινωνική οργάνωση επιβάλλει στα οπτικά μειονεκτούντα άτομα περισσότερους περιορισμούς και εμπόδια απ’ ό,τι η απώλεια όρασής τους. Δυστυχώς, οι δευτερογενείς κοινωνικές συνέπειες, οι οποίες απορρέουν από τις στάσεις και τις πρακτικές αντιμετώπισης της οργανικής αδυναμίας από την κοινωνία, παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του ψυχισμού τους. Η κοινωνία έχει υποχρέωση να άρει όλους αυτούς τους φραγμούς και να ξεριζώσει τις προκαταλήψεις για τα άτομα με φυσικές, συναισθηματικές, διανοητικές και κοινωνικές αναπηρίες.

Την απάντηση την έδωσαν οι ίδιοι οι μαθητές, οι οποίοι απέδειξαν ότι στο συγκεκριμένο σεμινάριο, που τους δόθηκαν ίσες ευκαιρίες μάθησης με τους υπόλοιπους εκπαιδευόμενους, εκτέλεσαν υποδειγματικά τον αλγόριθμο και τη δεξιότητα της Καρδιοαναπνευστικής Αναζωογόνησης κι αξιοποίησαν τις δυνατότητές τους. Τα οπτικά μειονεκτούντα άτομα μπορεί να κάνουν τα πράγματα με διαφορετικό τρόπο, αλλά μας απέδειξαν πως είναι το ίδιο ικανά να αντιμετωπίσουν ένα θύμα καρδιακής ανακοπής με τους συνομήλικούς τους. Αν τους παρέχουμε τα εργαλεία που χρειάζονται και διαφοροποιήσουμε τη διαδικασία με γνώμονα τις εκπαιδευτικές τους ιδιαιτερότητες, θα κάνουν τη δουλειά τους με την ίδια ταχύτητα κι επάρκεια, όπως οποιοσδήποτε άλλος υποψήφιος.

Γνωρίζω ότι όλο το έργο που κάνετε είναι εθελοντικό, μέχρι και σήμερα το έχεις μετανιώσει καθόλου που έχεις δώσει τον προσωπικό σου χρόνο για την εκπαίδευση συνανθρώπων μας;

Η εθελοντική εκπαίδευση μου δίνει τη δυνατότητα να ασκώ το επάγγελμα των ονείρων μου, μετά τη νοσηλευτική, με τον έρωτα του ερασιτέχνη, τη συνέπεια του επαγγελματία, την πειθαρχία του στρατιώτη. Η διδασκαλία είναι για μένα ένας τρόπος να λαμβάνω, προσφέροντας.

Εκπαιδεύω εθελοντικά από το 2006 και απολαμβάνω κάθε λεπτό εκπαίδευσης. Ειδικά για την εκπαίδευση σε ευαίσθητες κοινωνικά ομάδες, δεν υπάρχει ομορφότερο πράγμα από το βλέπεις ένα πρόσωπο που υποφέρει να χαμογελά κι ακόμα πιο όμορφο είναι να ξέρεις ότι είσαι ο λόγος γι’ αυτό.

Ειδικά στις μέρες μας, που οι ανθρώπινες σχέσεις χαρακτηρίζονται από πνεύμα αδιαφορίας και που η έννοια του ανθρωπισμού έχει δυστυχώς παραμεριστεί στην καρδιά και στον νου των σύγχρονων ανθρώπων, ο εθελοντισμός φαντάζει ως ο μοναδικός φάρος που μπορεί να δώσει φως και ελπίδα.

Θα ήθελες να μοιραστείς κάποια σκέψη των παιδιών που την έκαναν δυνατά; Κάποια συγκινητική στιγμή ή μια στιγμή χιούμορ;

Μια μεγάλη στιγμή ήταν η απονομή των πιστοποιητικών. Τα πιστοποιητικά παρακολούθησης και το εκπαιδευτικό υλικό είχαν τυπωθεί σε μορφή Braille για τους τυφλούς μαθητές και σε μεγάλη εκτύπωση για τους μαθητές με μειωμένη όραση. Επίσης, δόθηκε δώρο σε κάθε εκπαιδευόμενο ένα ηχογραφημένο CD με ψηφιακή αφήγηση, το οποίο περιείχε το υλικό του σεμιναρίου και ένα μπρελόκ που περιέχει μάσκα αναζωογόνησης για τεχνητή αναπνοή από στόμα σε στόμα (τα μπρελόκ ήταν δωρεά της οικογένειας Ντουμάνη). Κύματα ενθουσιασμού και συγκίνησης σκόρπισε η συνειδητοποίηση ότι το υλικό είχε προσαρμοστεί ώστε να είναι προσβάσιμο στα άτομα με προβλήματα όρασης. Κάτι που θα έπρεπε να είναι αυτονόητο και δεδομένο έδωσε μεγάλη χαρά σε αυτά τα παιδιά, που δέχτηκαν τα πιστοποιητικά και τα δώρα τους με δάκρυα στα μάτια.

Ο έρωτας, ο αθλητισμός, η μόρφωση, η διασκέδαση και τα όνειρα κυριάρχησαν στη συνομιλία μας. Νέα παιδιά που γεννήθηκαν τυφλοί ή που τυφλώθηκαν από ένα ιατρικό λάθος, ένα ατύχημα ή μια αρρώστια, μας μίλησαν για το δικό τους κόσμο που, σ’ αντίθεση με ό,τι θα νόμιζαν οι περισσότεροι βλέποντες, τα έχει όλα, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Ευχαριστούμε τους μαθητές του ΚΕΑΤ για το μάθημα ζωής που απλόχερα μας πρόσφεραν. Τελικά το σκοτάδι … έχει χρώμα!

Πώς γνώρισες το έργο του Κέντρου Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών;

Είχα την τιμή και την τύχη να γνωρίσω και να εκπαιδεύσω τον κ. Κωνσταντίνο Καβάση, γυμναστή του ΚΕΑΤ στις πρώτες βοήθειες στο πλαίσιο του Κέντρου Δια Βίου Μάθησης. Από τον κ. Καβάση ενημερώθηκα για το έργο και τη λειτουργία του Κέντρου, όπως επίσης και την επιθυμία των μαθητών να εκπαιδευτούν στις πρώτες βοήθειες και, ιδιαίτερα, στη βασική υποστήριξη της ζωής. Μετά λύπης μου ενημερώθηκα ότι είχαν προσκαλέσει και άλλους φορείς για τη διδασκαλία πρώτων βοηθειών, αλλά κανένας δεν είχε ανταποκριθεί θετικά.

Η Ελληνική Εταιρεία Καρδιοαναπνευστικής Αναζωογόνησης και ο πρόεδρος, ο κ. Ξάνθος Θεόδωρος, όχι μόνο βοήθησε να γίνει η ιδέα υλοποίηση, αλλά, θέλοντας να ενισχύσει το δικαίωμα στην εκπαίδευση, πραγματοποίησε το σεμινάριο δωρεάν.

Αδιαμφισβήτητα όλη η εκπαιδευτική ομάδα της ΕΕΚΑA αξίζει συγχαρητήρια για την τεράστια προσφορά της και το ουσιαστικό κοινωνικό έργο που παρέχει χρόνια στον τομέα της εκπαίδευσης επαγγελματιών υγείας και πολιτών.